Welkom in het ijspaleis

IJzel in Nederland
Explore Magazine, december 2008


Wegen veranderen in ijsbanen, boomtakken breken af, en elektriciteitspalen knakken als luciferhoutjes. IJzel is levensgevaarlijk, maar kan ook prachtige ijssculpturen opleveren.

Roy Keeris

IJzel‘Een ijzelfurie’ noemen de kranten het, die voor miljoenen aan schade veroorzaakt in het Noordoosten van Nederland. Na een barre winter met gevoelstemperaturen tot -40 graden, toont ook de lente zich van haar koudste kant. In de nacht van 2 maart 1987 duikt de temperatuur onder het vriespunt, terwijl er enorme hoeveelheden regen uit de lucht vallen. Door de vorst vriezen de druppels meteen vast. Wegen, bomen, huizen, dieren: alles wordt bedekt met een dikke laag ijs. De bekende weerman Jan Pelleboer vergelijkt het resultaat met een openluchtmuseum van de glasfabriek in Leerdam.

Ondanks het betoverende landschap ontwikkelt de ijzelfurie zich tot een ramp. Boomkruinen buigen door onder de ijslast tot ze knappen. In bosrijke gebieden worden de wegen onbegaanbaar door een bombardement van takken en ijsbrokken. Hoogspanningsmasten breken als luciferhoutjes. Door de stroomuitval moeten bedrijven sluiten, en zitten de mensen thuis in de kou. De schade loopt in de miljoenen. Het openbare leven komt tot stilstand. Spekgladde snelwegen moeten dicht, en treinen kunnen niet meer rijden omdat de ijzel de bovenleidingen verlamt.

Zo’n ramp als in 1987 is gelukkig zeldzaam. Toch ijzelt het gemiddeld enkele dagen per jaar en dan is het goed oppassen in het verkeer. De weg verandert in korte tijd in een spiegel, waardoor auto’s en fietsers geen enkele grip meer hebben. Ook voetgangers kunnen dan nauwelijks vooruitkomen op straat. IJzel kan het openbare leven behoorlijk ontwrichten. In de Verenigde Staten en Canada ijzelt het overigens vaker dan bij ons. In december 2007 kwamen er in het midwesten van de VS dertien mensen om het leven in het verkeer als gevolg van ijzel.

Cocktail
IJzel komt meestal voor aan het einde van een vorstperiode. Terwijl het in Nederland nog vriest, dringt vanaf de zee warme lucht het land binnen. Omdat warme lucht lichter is dan de koude lucht, schuift deze als het ware over de vorstlaag heen en komt daarboven te liggen. Uit het warmtefront dat zo over ons land ligt, begint het te regenen. De regendruppels zitten in eerste instantie nog in de warme lucht, maar zodra ze de aarde op enkele honderden meters genaderd zijn, komen ze in de koude laag terecht. De druppels koelen af en zodra ze de bevroren bodem bereiken, slaan ze direct neer in de vorm van ijs.

Soms bevriest een regendruppel tijdens zijn tocht naar beneden al aan de buitenkant. Dan ontstaat er een waterdruppel met een krokant laagje. Zodra deze druppels de grond raken spatten ze uiteen om vervolgens alsnog vast te vriezen, of rollen ze als knikkertjes weg. Dit verschijnsel heet ijsregen. Maar er zijn meer soorten winterse neerslag mogelijk bij zo’n front. Ook kan het sneeuwen en soms valt er zelfs een cocktail van allerlei winterse neerslag.

Ijssculpturen
IJzel kan het landschap totaal veranderen. Anders dan bij rijp of sneeuw is de ijslaag niet wit, maar doorzichtig. De bedekte oppervlakken blijven daardoor zichtbaar. Dat komt omdat de regendruppel zeer snel bevriest zodra hij het oppervlak raakt. Er ontstaat zo een solide laag ijs met daarin weinig luchtbelletjes. Daardoor is deze zo mooi doorzichtig. Rijpkristallen en sneeuwvlokken daarentegen ontstaan door het langzaam aanvriezen van waterdamp. In dit ijs zit juist veel lucht en die verstrooit het licht waardoor het er wit uitziet.

Als het vriest en regent tegelijk, krijgt alles wat aan de regen blootstaat een doorzichtig jasje van ijs: hekjes, takken en planten. Op 2 maart 1987 ontstonden daardoor de meest prachtige ijssculpturen buiten. Zelfs individuele grassprieten werden ingekapseld door een laag ijs van soms wel drie centimeter. Met het verschijnen van de zon werden de glazen kunstwerken nog mooier, want op dat moment begonnen ze prachtig te schitteren.

Maar een ijzelsituatie zoals in 1987 is vrij zeldzaam. De regen kwam uit een neerslagzone op de scheiding tussen de warme en koude lucht. Meestal bij ijzelsituaties komt de warme lucht vanuit westelijke richtingen naar ons land toe om de vorst te verdrijven. Maar op 2 maart 1987 was de situatie omgekeerd. In Nederland was het relatief warm en vanuit het noordoosten kwam er koude lucht opzetten met aan de grond temperaturen onder nul. Het regengebied trok langzaam over het noordoosten van Nederland waar het veel ijzel opleverde. In de dagen erna bevond het getroffen gebied zich in aan de koude kant van het front, waardoor het ijs maar langzaam verdween. Gelukkig wordt de ijzel in de meeste gevallen verdreven door de dooi en is het leed snel weer voorbij.


Proef: Maak heldere ijsklontjes

IJsklontjes uit de eigen vriezer zijn vaak troebeler dan water. Met deze proef kun je de ijsklontjes helderder maken. Je hebt nodig: pannetje met kraanwater, bakje om ijsklontjes mee te maken, en een vriezer.

1. Verwarm het water in het pannetje totdat het kookt en laat het afkoelen. Doe dit daarna nog een keer.

2. Vul de helft van de hokjes in het bakje met het dubbelgekookte water, en de andere helft met kraanwater.

3. Zet het bakje in de vriezer en wacht een dag.

4. Bekijk het verschil tussen de ijsblokjes van het gekookte water en het water direct uit de kraan. Wat zie je?

De ijsklontjes van het gekookte water zijn doorzichtiger. Dat komt omdat er in kraanwater een beetje lucht is opgelost. Door het kookproces is de lucht uit het water verdampt. Daarnaast zijn sommige mineralen die het ijs troebel maken uit elkaar gevallen.

Comments are closed.